Wat is waarde? Het begrip opportunity costs uitgelegd

15 mei 2013

Wat is waarde? We zijn veelal gewend om de waarde van iets uit te drukken in geld: een algemeen geaccepteerde standaard die het overbodig maakt om uw uitzet mee te slepen naar de bakker om te kijken wat hij daarvan wil hebben in ruil voor een brood… Als kind ontwikkelen we echter al vroeg een waardebegrip zonder dat er geld bij komt kijken. Als iemand een kind een trommel met snoep voorhoudt ziet moeder de bui al hangen en zegt “eentje uitkiezen!” Het kind leert hierdoor de waarde van het snoepje: de keuze van dat ene snoepje sluit het kiezen van een ander snoepje uit. Tja, dan wordt kiezen soms wel heel lastig...

Eigenlijk is dit het simpele feit wat de theorie van de opportunity costs ons leert: de waarde van iets wordt bepaald door dat wat je er voor op moet geven. Hoewel de term in het Nederlands vertaalt kan worden als ‘alternatieve kosten’, houden de meeste economen zich bij de Engelse benaming. De letterlijke definitie luidt: “opportunity costs zijn de waarde van het beste, niet-gekozen alternatief”.

In het simpele voorbeeld van het kind zijn de opportunity costs van de keuze voor een mini Mars bijvoorbeeld een lolly. Lag er dan niet meer snoep in die trommel? Jawel, maar er is altijd maar één beste niet-gekozen alternatief. De theorie van de opportunity costs gaat er van uit dat er al een pikorde is aangebracht tussen de diverse opties en focust zich op de keuze van de twee beste opties. Hiermee lijkt de theorie een open deur in te trappen, maar als we eens verder kijken naar de toepassingsmogelijkheden blijkt dat een goede toepassing van deze theorie ons kan hoeden voor slechte keuzen, vanuit welke motieven dan ook.

In het eerste jaar van mijn studie (we schrijven september 2000) werd een symposium gehouden waar kritisch tegen het Paarse beleid werd aangekeken. Een onderwerp wat onder andere aangehaald werd was de Betuwelijn, inmiddels gerealiseerd en nauwelijks gebruikt. De realisatie van deze spoorlijn, waarvan bekend was dat deze een verliesgevende exploitatie zou kennen, kwam door de Kamer dankzij het feit dat “er al zoveel was geïnvesteerd, dat het zonde was om nu te stoppen”. Hierdoor zouden immers al die investeringen weggegooid geld blijken (NB: dit is een voorbeeld van commitment en zogenaamde sunk costs; hier hoop ik in maart op in te gaan). Vanuit de opportunity costs beredeneerd was het echter de keuze: of nu stoppen en het gaat niets meer kosten, of doorgaan en het de komende 40 jaar elk jaar een bepaald verlies opleveren. De keuze tussen geen verlies en 40 jaar lang een verlies zou niet zo moeilijk moeten zijn geweest.

Ook in de alledaagse bedrijfsvoering komen dergelijke keuzes op u af, zij het dat u er zich misschien niet altijd zo bewust van bent.

Laten we beginnen met een expliciete keuze: als u 50.000 euro beschikbaar hebt om te investeren en u kiest voor de aanschaf van digiborden voor een totaal van 49.000 euro, kunt u die nieuwe methode voor rekenen niet meer invoeren. Wat zijn dan de opportunity costst van de digiborden? De rekenmethode.

Nu een moeilijker geval: de prognose in uw financiële rapportage toont aan dat uw resultaat dit jaar iets onder het niveau van uw begroting zal uitkomen. Ondanks deze kennis kiest u ervoor om toch de offerte voor een omvangrijk nascholingstraject te accorderen, waardoor u op jaarbasis fors lager uit zal komen dan begroot. Dit zou ertoe kunnen leiden dat uw weerstandsvermogen niet (zoals in de begroting voor volgend jaar was aangenomen) op de bestuursnorm uitkomt maar er onder. Mogelijk leidt dit ertoe dat u de investering in nieuw meubilair die in die begroting was opgenomen moet schrappen omdat u deze anders niet door het bestuur krijgt. De opportunity costs van het nascholingstraject worden dus gevormd door die investering.

Hiermee worden de opportunity costs een rationele maatstaf waarmee we ons eigen handelen kunnen reflecteren. Eerder zeiden we dat we ons niet altijd van de keuze bewust zijn. Het concept van opportunity costs is dan ook om deze bewustwording op gang te brengen.

Het voordeel van het concept opportunity costs is verder dat deze waarde uitdrukt in alternatieven, waardoor ook keuzen die niet in financiële termen zijn te vangen aan een goede doordenking onderworpen kunnen worden. Bijvoorbeeld in de sfeer van personeelsmanagement. Stel dat u een personeelslid hebt dat vaak te laat komt, verstek laat gaan bij teamvergaderingen, enzovoorts. U zou kunnen besluiten om hem daar niet op aan te spreken; misschien mag u de persoon in kwestie erg graag, hebt u begrip voor een eventueel lastige thuissituatie of wilt u uzelf de moeite besparen. Echter, zijn gedrag valt de rest van het personeel ook op en zij ergeren zich er aan. Dit betekent dat als u besluit niet in te grijpen, de opportunity costs van dit besluit gevormd worden door ergernis en ontevredenheid van de rest van het team. Is het u dat waard...?

Samenvatting
Het concept van de opportunity costs, waarbij gekeken wordt naar de waarde (of kosten) van het beste niet-gekozen alternatief, helpt om meer bewust te worden van de kosten van keuzen die gemaakt worden. Dit mede omdat het ook niet-financiële keuzen van een waarde voorziet. Hiermee bieden opportunity costs managers en stafleden de mogelijkheid om te reflecteren op (te nemen) keuzen en bijvoorbeeld budget- en investeringsbeslissingen meer af te wegen en te rationaliseren.

Trefwoorden: opportunity cost, financiële keuzes, alternatieve kosten

Deel deze pagina met je volgers op social media: