Rationaliseren voor beginners – het opstarten van je eigen interne dialoog

2 september 2008

In jezelf praten: het is nu niet iets waar de meeste mensen een positief beeld van hebben. Toch kan het heel nuttig zijn om met jezelf in discussie te gaan over standpunten die je koestert of problemen waar je tegenaan loopt. Een dergelijke interne dialoog kan niet alleen helpen om een eerste idee nog eens goed bij te scherpen voordat het op bijvoorbeeld de vergadertafel van het managementteam wordt gelegd, maar het kan ook helpen om de scherpe kantjes van eigen emoties en gedachten te halen. Vooral dat laatste blijkt in de praktijk nogal eens nuttig te zijn.

“De mens lijdt het meest door het lijden dat hij vreest en nimmer op komt dagen”, leert een oude dichtregel (van onbekende herkomst en in vele variaties) ons. De praktijk leert de oplettende toeschouwer elke keer weer hoeveel waarheid hierin schuilt: een uitroep bijvoorbeeld als “nu kom ik nooit meer op tijd!” op het moment dat we ook maar een glimp van een file opvangen. Of, om dichter bij de praktijk te blijven die ook in het vorige artikel al werd aangehaald: “dadelijk heeft hij voor altijd een hekel aan me!” als we iemand op zijn verminderde of disfunctioneren moeten gaan aanspreken.

Veelal zijn dergelijke uitroepen niet erg rationeel te noemen: wellicht is de file erg kort of hadden we toch genoeg filetijd ingecalculeerd, waardoor de kans dat we daadwerkelijk te laat zijn nagenoeg nihil is. En misschien reageert de persoon met wie we een slecht nieuws gesprek moeten voeren in eerste instantie negatief, maar je spreekt hem eerlijk en open aan op iets wat gewoon echt niet goed gaat, dus de kans dat hij je de rest van zijn leven daarom zal haten is dan toch niet erg groot.

Vaak hebben we dus de neiging om in eerste instantie van een mug de spreekwoordelijke olifant te maken. Dit is op zich niet erg, maar het grote minpunt is dat we ook geneigd zijn onszelf te geloven als we zo overdrijven. Op zo’n moment kan het geen kwaad om onze interne dialoog op te starten en onze gedachten te rationaliseren.

Over het algemeen worden drie hoofdoorzaken voor irrationele gedachten gezien (IJzermans en Bender, 2004):
• Perfectionisme: het is nooit goed genoeg en het kon altijd beter – de perfectionist legt de lat voor zichzelf zo hoog dat hij er nooit meer aan kan voldoen;
• Liefdesverslaving: conflicten mijden en urenlang overleggen om te voorkomen dat er een onpopulaire beslissing genomen moet worden – de persoon met liefdesverslaving wil door iedereen aardig gevonden worden, maar kan dit onmogelijk realiseren;
• Een lage frustratietolerantie: waarom ziet niet iedereen het zoals ik het zie en hoe kan het dat het mij toch altijd tegen zit – iemand met een lage frustratietolerantie zoekt feitelijk het “stille en geruste leven” wat zich echter niet laat vinden.

Alle bovenstaande oorzaken hebben één ding gemeen: ze gaan uit van een ideaalbeeld terwijl er sprake is van een gebroken werkelijkheid. In werkelijkheid kunnen we niet alles perfect doen, hoezeer we het ook proberen. We zullen nooit door iedereen aardig gevonden worden en in deze wereld krijgen wij geen stil en gerist leven. Hoewel we dit eigenlijk wel weten, willen onze emoties die wetenschap nog weleens verdringen.

Het rationaliseren van onze gedachten gaat in drie stappen: het afremmen van onze gedachten, het relativeren van de aangenomen werkelijkheid en het waarderen van het alternatief.

Het afremmen van onze gedachten is een stap die we ons aan moeten leren; feitelijk gaat het hier over het signaleren van irrationele gedachten. Niet elke gedachte of elke emotie is irrationeel en onbruikbaar; angst om een deadline niet te halen kan ons zoveel adrenaline geven dat we de opdracht voor het verstrijken van de deadline met behoud van kwaliteit afronden. Echter, wanneer de angst ons laat denken dat we direct ontslagen zullen worden als we de deadline niet halen, is deze irrationeel. We moeten dus onderscheid leren maken tussen bruikbare en onbruikbare emoties. Afremmen betekent dat we ons niet meteen mee laten voeren op de golven van onze emoties, maar eerst eens kijken of deze nu rationeel of irrationeel zijn.

Als we hebben vastgesteld dat er sprake is van irrationele emoties is een tweede stap het relativeren van de aangenomen werkelijkheid. In het geval van de perfectionist: moet het nu wel perfect zijn, vraagt mijn klant of werkgever daar überhaupt om? Is het wel realistisch wat ik van mezelf eis? Of in het geval van de liefdesverslaafde: is het nu werkelijk zo erg als er iemand is die mij niet aardig vindt? Als ik gewoon met die persoon door één deur kan, maar we liggen elkaar verder niet op een dusdanige manier dat we vrienden zullen worden, is dat dan erg? Kun je wel met iedereen bevriend zijn?

De derde stap (waarderen van het alternatief) komt niet na de tweede stap maar loopt parallel hieraan. Als we de aangenomen werkelijkheid relativeren, blijft er nog altijd een kleine kans dat onze eerste aanname inderdaad juist was: stel dat we een werkgever hebben die een ontzettende perfectionist is en dat ook van zijn werknemers eist… Dan kunnen we bij het relativeren aannemen dat onze werkgever wellicht geen perfectie zal eisen, terwijl dit wel het geval blijkt te zijn. Het waarderen van het alternatieve scenario laat ons nuchter omgaan met zaken die we niet kunnen beïnvloeden. Zo kan de perfectionist in stappen twee en drie denken: “ik ben niet perfect en kan geen perfectie leveren; hoogstwaarschijnlijk zal mijn werkgever dit ook niet van mij eisen, maar als hij dit wel doet is hij onrealistisch bezig en kan ik er weinig aan veranderen: zelfs al loopt dit uit op een conflict, voor een ontslag hoef ik niet bang te zijn gezien deze arbeidsmarkt. Ik doe gewoon mijn best en meer kan ik niet doen.”

Uiteindelijk komt alles neer op een stukje nuchterheid. Soms moeten we dat echter even op gang helpen.

Wilt u naar aanleiding van het bovenstaande met mij van gedachten wisselen over een probleem waar u in uw dagelijkse praktijk tegenaan loopt? Of wilt u meer informatie over coachingstrajecten? Ik nodig u van harte uit om contact op te nemen.

Trefwoorden: rationaliseren, interne dialoog, praten met jezelf

Deel deze pagina met je volgers op social media: