Vertrouwen is goed, maar... mores is beter!

De enige wijze om fraude tegen te gaan is een goede cultuur die voorgeleefd wordt door de leidinggevendenEén van de leuzen die bij mij een allergische reactie weet te veroorzaken is het credo “vertrouwen is goed, maar controle is beter”. Als op de radio de reclame van een beveiligingsbedrijf voorbij komt die het woord controle vervangt door de eigen naam heb ik dan ook altijd de neiging snel een andere zender op te zetten. Zelf ben ik ervan overtuigd dat gezond vertrouwen uiteindelijk het cement van onze maatschappij en daarmee ook van elke organisatie is, zonder dat dit tot de naïviteit moet leiden dat er nooit gecontroleerd wordt (vandaar ook de toevoeging gezond aan het vertrouwen).

Controle als middel blijft nodig
Want dat integriteit in mensen als het op financiën aankomt niet overschat moet worden was al duidelijk voordat recent de verontwaardiging over de declaraties van diverse universiteitsbestuurders de kop op stak. Selectieve verontwaardiging kunnen we overigens beter zeggen, want fraude en dergelijke zijn op elk niveau in onze samenleving aan de orde van de dag. Of het nu gaat om werknemers die een dag van hun baas ‘stelen’ door zich ziek te melden terwijl ze gewoon kunnen werken (kost gemiddeld toch al snel zo'n 220 euro) of om de genoemde bestuurders.

Controle is dan ook zeker niet verkeerd. Zelf heb ik aardig wat casussen meegemaakt die met een goede controle eerder opgespoord waren. Wat te denken van een salarisadministrateur die door gebrekkige controle jarenlang bij elke loonstrook die hij verwerkte een euro afroomde en op die manier (het ging om de verloning van ruim 1.500 van zijn collega’s) maandelijks een aardig extraatje voor zichzelf regelde. Of de bestuurder die de bouw van een nieuwe school aan de duurste inschrijver gunde en zelf in ruil daarvoor een gratis verbouwing en carport kreeg. Of het teamlid dat jarenlang de kantinevoorraad plunderde. De voorbeelden zijn eindeloos.

Mores
Het probleem is dat niet alles te controleren valt en controle vaak achteraf moet gebeuren. Controle is dus nooit beter. Het is een middel om excessen te vermijden door ze tijdig te signaleren, meer niet. Het beste middel voor het voorkomen van fraude dan wel het borgen van integriteit is de cultuur binnen een organisatie. Op de recente Dag van het Onderwijsbestuur had Mijntje Lückerath-Rovers, hoogleraar aan de Tilburg University een mooie term: mores. De mores zijn de ongeschreven regels die aan de basis van elke organisatie staan, die de cultuur vormen. Letterlijk betekent de term mores manieren of zelfs zeden. Het zijn dus heersende opvattingen over wat je wel of niet hoort te doen, een set hoge normen en waarden.

In onze maatschappij die steeds pluraler wordt, bestaat er steeds minder een set vaste normen en waarden die door iedereen gedeeld wordt. Dat blijkt ook wel uit de actualiteit, waarin we de opvattingen over wat normaal is steeds meer uit elkaar zien lopen. Ook kunnen verkeerde normen en waarden ontstaan, zie bijvoorbeeld het wereldje rondom de genoemde universiteitsbestuurders of het boek “Dat kan niet waar zijn”, waarin Luyendijk een inkijkje in de bankenwereld geeft.

Voorbeeldgedrag
Organisaties, zowel in de publieke als private sector, moeten dus steeds meer zelf actief een set aan normen en waarden ontwikkelen en daar hun teams in mee zien te krijgen. Een belangrijke factor in het ontwikkelen van die mores (of breder gezegd in het ontwikkelen van een cultuur) is voorbeeldgedrag. Jaren geleden schreef ik daar al een keer een artikel over (lees: Goed voorbeeld doet goed volgen). Uit de verkeerde mores van de genoemde wereldjes blijkt ook dat fout voorbeeld doet volgen.

Bestuurders, directeuren en andere topfunctionarissen en sleutelfiguren moeten dus zelf het goede voorbeeld geven. Ze moeten zogezegd de ‘moral high ground’ nemen, zorgen dat ze zichzelf niet verlagen - ook niet in kleine gebaren of signalen - tot het niveau dat ze zeggen niet te willen. Dat is moeilijker gezegd dan gedaan. Een leidinggevende die wil dat zijn teamleden eerlijk zijn naar hem en het bedrijf toe, moet zelf niet laten merken dat hij bij een klant een veel te hoge prijs offreert. Een bestuurder die wil dat mensen meer kostenbewust worden moet zelf geen verkwistend gedrag tonen.

Geen heiligen
Daarbij blijft het wel belangrijk realistisch te zijn. Ook voorbeeldfiguren zijn niet onfeilbaar en mogen in die zin, binnen bepaalde grenzen, fouten maken. Net als alle andere teamleden overigens. Een voorbeeldfiguur die een fout maakt en daar oprecht zijn spijt over betuigt creëert zelfs een sterkere impuls voor de gewenste cultuur dan iemand die foutloos lijkt. Mensen kunnen zich met de laatstgenoemde immers op den duur niet meer identificeren en zullen daarmee minder geneigd zijn het voorbeeld te volgen. Ook het tijdig signaleren van ‘kleine fraude’ (ik denk aan iemand die ik een keer betrapte op het declareren van extra kilometers bij elke rit die hij maakte) en het mensen hier op aanspreken, is sterker voor het creëren van de gewenste cultuur dan ‘wachten’ tot de fraude zo‘n omvang bereikt heeft dat er alleen nog maar een ontslag kan volgen.

Controle kan dus nooit een doel op zich worden en mag nooit de boventoon gaan vormen. Het werkte in zijn beleving wellicht voor Stalin (aan wie de quote wordt toegeschreven) en kennelijk ook als business model voor het genoemde beveiligingsbedrijf, maar een sterke organisatiecultuur kan alleen gestoeld worden op een gezond vertrouwen waarbij controle een middel is om - zoals al eerder gesteld - excessen tijdig op te sporen en mensen hierop aan te spreken. Vertrouwen is goed, maar de juiste mores binnen je organisatie - dat is het beste.

Categorie: Zakelijk | Donderdag 25 Juni 2015 | 3 reacties

Geplaatste reacties:

Denk dat veel werkgevers nog wel steeds van hun mensen verwachten dat ze heiligen zijn. En in de stalinistische controle gaat veel geld om, dus wordt ook aangejaagd.
Reactie van Ad, geplaatst op 2015-06-25 13:19:07

Sturen op vertrouwen is een mooie missie, maar dan heb je in het onderwijs nog veel missionair werk te doen voor dat bereikt is.
Reactie van Simone, geplaatst op 2015-06-25 23:28:13

Thanks weer voor je blog Vind deze algemene onderwerpen persoonlijk wat fijner dan de politieke ;) Blijf schrijven he!
Reactie van Jeanne, geplaatst op 2015-06-28 18:30:59

Plaats uw reactie:

Verificatiecode

Navigeer naar andere blogs:

Vorige: Burgerparticipatie: duidelijkheid beter dan zachte heelmeesters
Volgende: Failliet OSGMetrium toont sectorprobleem; maar van welke sector?